MỘT ĐỜI CỐNG HIẾN CHO KHOA HỌC

Ngày 1 tháng 7 năm, GS. TS Đỗ Năng Vịnh chính thức rời khỏi biên chế nhà nước, chuyển hoạt động sang một giai đoạn mới. Nhìn lại, trong suốt thời gian hơn 40 năm hoạt động, GS Đỗ Năng Vịnh đã hoàn thành xuất sắc trách nhiệm của mình đối với xã hội như một nhà khoa học, một Thầy giáo, một chiến lược gia trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học sinh học nông nghiệp.
Tốt nghiệp khoa Sinh, trường Đại học Tổng hợp Liên Xô chuyên ngành Di truyền học, GS. TS. Đỗ Năng Vịnh đã bắt đầu sự nghiệp nghiên cứu khoa học ngay từ khi rời ghế nhà trường, trở thành nghiên cứu viên của Viện Sinh học, Viện Khoa học Việt nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học Công nghệ Việt Nam) từ năm 1975. Ngay từ những năm đầu tiên làm việc tại phòng Sinh lý thực vật và phòng Di truyền thực vật, Viện Sinh học giai đoạn 1976 -1986, ông đã công bố công trình đầu tiên ở nước ta về nuôi cấy bao phấn lúa in vitro. Ông cũng là người phát hiện hiện tượng di truyền bất tự hòa hợp ở các giống bắp cải và từ đó cũng là người đầu tiên sản xuất được hạt bắp cải lai F1, tạo ra được giống bắp cải chịu nhiệt. Công trình này đã có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự ra đời của Trung tâm Di truyền Nông nghiệp, thuộc Bộ NN& PTNT trong giai đoạn khởi đầu đầy khó khăn của Viện. 
Từ đó đến nay GS luôn là người mở đường cho nhiều định hướng nghiên cứu và phát triển khoa học và ứng dụng thực tiễn sản xuất. Điểm qua từng bước đi và các đóng góp của GS Vịnh như sau: 
- Từ năm 1984, trưởng Bộ môn Nuôi cấy mô và công nghệ tế bào thực vật đầu tiên của viện, tiền thân của Phòng Thí nghiệm Trọng điểm Công nghệ Tế bào Thực vật hiện nay.  
- Đến năm 1993 được bổ nhiệm làm Phó Viện trưởng Viện Di truyền Nông nghiệp, phụ trách khoa học. 
- Năm 1994, GS Vịnh cùng với các lãnh đạo Viện và các đồng nghiệp khác thành lập Trung tâm CNSH TV và là Giám đốc đầu tiên của Trung tâm này. Đó là một trong các doanh nghiệp khoa học công nghệ đầu tiên trong nước thuộc lĩnh vực công nghệ sinh học.
- Năm 1995, GS cũng sáng lập và là Giám đốc kiêm nhiệm của Trung tâm cây ăn quả đoàn Thanh niên thuộc Trung ương Đoàn.
- Từ năm 2000, Bộ môn Nuôi cấy mô và công nghệ tế bào, Viện Di truyền Nông nghiệp đã được chọn vào danh sách được ưu tiên số một trong năm dự án đầu tư xây dựng Phòng Thí nghiệm Trọng điểm (PTNTĐ) thuộc lĩnh vực Công nghệ sinh học. GS Vịnh là người đầu tiên xây dựng chiến lược và các dự án, đề tài nghiên cứu mang tính chiến lược của PTNTĐ và ông cũng là Giám đốc của phòng đến năm 2011. Đó là thành công, đóng góp lớn của GS Vịnh và tập thể các cán bộ Bộ môn Nuôi cấy mô và công nghệ tế bào đối với Viện. 
- Từ khi dự án PTNTĐ Công nghệ tế bào thực vật được triển khai đầu tư, nội dung và kết quả nghiên cứu, cũng như tiềm năng hợp tác quốc tế và đào tạo nhân lực của PTNTĐ đã có những thay đổi cơ bản về chất, thực hiện nhiều đề tài, dự án quan trọng trong các Chương trình quốc gia và hợp tác quốc tế như:
+ Nghiên cứu công nghệ phôi vô tính, hạt nhân tạo và Bioreactor, Nghiên cứu công nghệ RNAi gây bất hoạt gen để kiểm soát bệnh virus; Nghiên cứu áp dụng cứu phôi đột biến thực nghiệm cho chọn tạo giống cây ăn quả có múi không hạt; Nghiên cứu chuyển gen kháng sâu, chịu hạn vào ngô; Nghiên cứu xác định các gen quan trọng quy định cấu trúc bộ rễ lúa; Nghiên cứu tạo vaccine ăn được (edible vaccines) cho gia cầm...
Mỗi đề tài, dự án nghiên cứu trên đây đều là các hướng nghiên cứu trọng điểm, được xây dựng trên cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc. PTNTĐ cũng đã đóng vai trò quan trọng đối với phát triển của Viện Di truyền Nông nghiệp, góp phần xây dựng viện trở thành Viện trọng điểm quốc gia trong lĩnh vực CNSH nông nghiệp. 
+ Trong giai đoạn 2011-2015, Ông cũng là người xây dựng và là đồng Giám đốc của  Phòng Thí nghiệm Liên kết Việt Pháp “Hệ gen cây lúa và công nghệ sinh học thực vật”. Đây là cơ sở nghiên cứu chuyên sâu về Di truyền học phân tử ở cây lúa và các tác nhân gây bệnh ở cây trồng.
Hiện tại Giáo sư là nghiên cứu viên cao cấp, Chủ tịch Hội đồng khoa học của Viện. Giáo sư cùng tập thể PTNTĐ CNTBTV đã đưa nhiều giống mới và quy trình công nghệ mới áp dụng vào thực tiễn sản xuất.  
Giáo sư đã có trên 200 trăm bài báo được công bố trên các Tạp chí uy tín trong nước và Quốc tế.
Giáo sư đã lãnh đạo tập thể cán bộ của nhóm khảo nghiệm và đưa vào sản xuất 19 giống cây trồng được công nhận chính thức và 18 giống tạm thời, 8 qui trình công nghệ đã được Bộ NN&PTNT công nhận và đã chuyển giao cho nhiều Tỉnh thành trong cả nước:  
+ Các giống cam, bưởi, quýt không hạt, năng suất cao và sạch bệnh bằng công nghệ tế bào thực vật phục vụ công nghiệp cam quýt, phát triển công nghiệp cam;  
+ Nhân nhanh giống mía  năng suất cao, sạch bệnh bằng công nghệ tế bào thực vật phục vụ công nghiệp Mía – đường. 
+ Các giống lúa chất lượng, năng suất cao và thích ứng tốt với điều kiện bất lợi.
Là người hoạt động thực tiễn không mệt mỏi, đồng thời GS cũng là người đưa ra các ý tưởng lớn như “Sách lược đứng trên vai những người khổng lồ”, “Nông nghiệp tinh hoa”, đề xuất các khu Nông nghiệp công nghệ cao từ những năm 1990. Đề xuất khu nghiên cứu phát triển rau hoa quả cao cấp xuất khẩu với ý tưởng “Việt Nam là HÀ LAN ở khu vực châu Á, Thanh Hóa, Nghệ An là ISRAEL ở Đông Nam Á”, hay ý tưởng “Phát triển xa lộ nông nghiệp công nghệ cao công nghiệp hóa đường Hồ Chí Minh”. 
Giáo sư là người hoạch định chiến lược dài hạn cho hàng chục năm sau và quyết tâm đưa bằng được ý tưởng đó vào thực tiễn bằng các giải pháp hết sức khoa học. Thực tế đã chứng minh những chiến lược do GS đưa ra là đúng đắn.
Trải qua một chặng đường lao động miệt mài, cống hiến hết mình vì sự nghiệp khoa học công nghệ nông nghiệp, năm tháng làm thay đổi con người, lớp trẻ nối tiếp nhau bước vào đời, thế hệ nối tiếp thế hệ, mỗi người đều lớn lên, già đi theo năm tháng, nhưng nhiệt tình và tâm huyết của GS Vịnh không suy giảm theo thời gian, mỗi ngày một miệt mài, thầm lặng, bên chiếc bàn và những chồng sách, như những con tằm cần cù, nhẫn nại nhả dòng tơ vàng óng cho đời. 
Những đóng góp không ngừng nghỉ của ông suốt hơn 40 năm qua cho PTNTĐ CNTBTV, cho Viện Di truyền nông nghiệp và cho sự nghiệp khoa học công nghệ nông nghiệp nói chung sẽ luôn được các thế hệ sau này ghi nhớ và tiếp tục phát triển. Từ bàn tay trắng, sau hơn 30 năm, khởi đầu là GS Phan Phải, Viện Di truyền Nông nghiệp đã có cơ ngơi bề thế như ngày hôm nay. Đó là nhờ sức đóng góp to lớn của cả tập thể cán bộ của Viện mà khởi đầu là 18 thành viên đầu tiên của Viện trong đó có GS Vịnh, như là một trong các cán bộ chủ chốt đầu tiên. Những ngày đầu thành lập, toàn bộ gia tài của phòng nuôi cấy mô chỉ vừa đủ chất lên chiếc xe công nông! Không hơn không kém! Lương cán bộ chỉ đủ sống nửa tháng. Trong hoàn cảnh hết sức khó khăn, nghèo nàn đó, chính GS Vịnh là người đã đốt lên ngọn lửa nhiệt tình với khoa học trong lòng tập thể cán bộ trẻ còn nhỏ bé, non trẻ lúc bấy giờ. Cũng nhờ sự lan toả mãnh liệt của lòng nhiệt tình, niềm tin, lòng hăng say lao động quên mình, yêu khoa học của GS, mà tập thể phòng nuôi cấy mô đã bắt đầu vươn lên, từng bước làm chủ công nghệ, bắt đầu từ việc nhỏ, như nhân giống bạch đàn, sau đó nâng dần lên nhân giống chuối, giống mía, rồi tiến tới các công nghệ cao hơn như nuôi cấy bao phấn cây lúa, cây ngô. Rồi từ đó làm chủ các công nghệ phức tạp khác, như tế bào trần, cứu phôi, xử lý đột biến, biến nạp gen, là những công cụ sử dụng phổ biến hiện nay. Ở đâu cũng vậy, đối tượng nào cũng vậy, một tư tưởng xuyên suốt được hình thành là gắn chặt nghiên cứu với thực tiễn. Phòng thí nghiệm trọng điểm lớn mạnh được là nhờ gắn với thực tiễn. 
Sau hơn 40 năm hoạt động, GS. Vịnh để lại một gia tài lớn, đó là cơ sở vật chất từ phòng thí nghiệm đến đồng ruộng, các vật liệu, kỹ thuật và công nghệ. Và đáng nói hơn cả là đội ngũ cán bộ lớn mạnh hơn bao giờ hết, có đầy đủ khả năng sánh vai với các nhà khoa học trên thế giới và thực hiện những nghiên cứu sáng tạo, trình độ cao. Từ một nhóm nhỏ, Phòng TNTĐ CNTBTV ngày  nay đã có tổng số CBCNV 82 người trong đó 4 GS/PGS, 16 Tiến sĩ, 9 NCS-TS, 18 Thạc sĩ. Năm 2013, Viện Sỹ Nguyễn Văn Hiệu nguyên chủ Tịch Viện Hàm lâm Khoa học Công nghệ Việt Nam đã đánh giá Phòng TNTĐ CNTBTV của Viện là một trong những phòng thành công nhất trong tổng số 16 phòng TNTĐ quốc gia trên cả nước. 
Những hạt giống mà GS Vịnh đã cùng GS Phan Phải và các đồng nghiệp đi trước gieo trồng nay đã lớn và sẽ trường tồn, xanh tốt mãi mãi ở mảnh đất Di truyền Nông nghiệp. Thành công của ông ngày hôm nay không thể không kể đến sự hậu thuẫn vững chắc từ gia đình và những người thân của ông, những người đã trải qua những giai đoạn khó khăn nhất, vẫn luôn ủng hộ, tin tưởng và tạo mọi điều kiện để ông lao động sáng tạo và cống hiến, đóng góp cho nền khoa học nước nhà.  
Bên cạnh đó, sự đồng lòng, tin tưởng và chung sức của các công sự từ Phòng TNTĐ CNTBTV cũng đã giúp GS Vịnh làm nên những đóng góp rất đáng kể cho Viện trong thời gian qua. Đồng nghiệp, lớp cán bộ trẻ không chỉ học được ở ông những đức tính về lao động cần cù, sáng tạo tìm kiếm, không bao giờ đầu hàng hoàn cảnh, dẫu có khó khăn đến đâu mà còn cả sự ân cần, thân ái, chia sẻ của người đi trước đối với những đàn em phía sau. 
Từ Viện Di truyền Nông nghiệp, tri thức và sáng tạo của GS Vịnh đã lan tỏa đi khắp mọi miền tổ quốc, những người học trò của GS hiện cũng đã giữ nhiều vị trí quan trọng trong xã hội. Những thành tựu khoa học của ông được áp dụng trong nhiều lĩnh vực và được Nhà nước và Chính phủ ghi nhận, đánh giá cao. Huân chương Lao động hạng ba cho cá nhân GS Vịnh và tập thể Phòng TNTĐ CNTBTV cùng với Huân chương Lao động hạng nhất cho Viện Di truyền Nông nghiệp là những phần thưởng cao quý nhất, ghi nhận những đóng góp của GS cho đất nước. 
30 năm đối với một Viện nghiên cứu không phải là dài, nhưng chặng đường đến với thành công, dù nhỏ, cũng thật là gian lao. Trước mắt vẫn còn nhiều việc phải làm để thực hiện được giấc mơ “Xây dựng Viện Di truyền Nông nghiệp thành một viện nghiên cứu hiện đại, có cơ sở hạ tầng đồng bộ, đội ngũ cán bộ khoa học mạnh, đủ sức tiếp cận và phát triển các công nghệ hiện đại và ứng dụng cho nông dân Việt Nam” và GS Vịnh, người đã thắp lửa cho giấc mơ đó cũng sẽ luôn đồng hành với thế hệ trẻ Viện Di truyền Nông nghiệp để biến giấc mơ đó thành hiện thực.
Kính chúc Giáo sư và gia đình luôn mạnh khỏe, hạnh phúc và thành công./.
 
Viện trưởng – GS. TS. Lê Huy Hàm
Một số hình ảnh trong buổi gặp mặt GS Vịnh